جستار پیش رو به بررسی بخشی از ادبیات شفاهی در زبان عربی می پردازد که از دو بخش تشکیل شده است. نخست ریشه­ های شکل­ گیری ادبیات شفاهی عربی و عوامل گسترش این ادبیات در بین کشورهای عربی بررسی شده است؛ عواملی مانند شهرنشینی و آشنایی با ادبیات ملل دیگر، فروپاشی خلافت عباسی، دولت مشعشعیان، زمینه­ های تاریخی مختلف کشورهای عربی و ملی­ گرایی. در ادامه به بررسی ژانرهای ادبیات شفاهی عربی می­ پردازد. قالب­ های کلاسیک ادبیات شفاهی عربی، مانند موالیا و زَجَل و همچنین قالب­ های نو مانند مربع، موشحاتِ عامیانه و اشعار کوتاه و نیز انواعی مثل حداء و رکبانیه مواردی است که در این بخش مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین برای نخستین بار دسته ­ بندی تازه­ ای از ادبیات شفاهی عربی ارائه شده است. در انتها چنین نتیجه­ گیری شده که ادبیات شفاهی عربی سه دوره مهم تاریخی دارد که مراحل سه­ گانه پیدایش ادبیات شفاهی عربی را شکل می­ دهد. به منظور ادامه بحث و مطالعه در زمینه ی ادبیات شفاهی عربی، پیشنهاد هایی نیز مطرح شده است.

تا چند دهه پیش، پرداختن به شبه ادبیات کاری دشوار و خارج از عرف بود، چون که از منظر ادبیات کلان و شناخته شده، جایی در دانشگاه نداشت و در نتیجه جزو دروس دانشگاهی محسوب نمی شدند. اما از سال 1969، که در خصوص عنوان، انواع ادبی و وضعیت آن نشست هایی در فرانسه برگزار شد، بسیاری از مشکلات مرتفع شد و در دانشگاهها تدریس و تحقیق درباره آن ها با جدیت آغاز شد و محققان آثار چندی را ارائه کردند که از خلال آن اهمیت واقعی این پدیده اجتماعی جذاب شناسانده شد. ظاهرا بیشترین سهم را متخصصان ادبیات قرن نوزدهم داشته اند، چون که شبه ادبیات به عناوین گوناگون و با روش های انتشاراتی متفاوت، دستاوردهای متنوعی را در این قرن ارائه کرده بود. بحث بر سر شبه ادبیات و عواملی که به تکوین آن کمک کردند و انواع ادبی آن، که اکنون بیش از بیش با جامعه ما ملموس است، دو زمینه مستقل و در عین حال مرتبطی اند که در مقاله حاضر بحث و بررسی می شوند، تا جایگاه و اهمیت واقعی آن ها در تاریخ ادبیات سنجیده شوند.

این مقاله با عنوان "ادبیات داستانى " به بررسى عناصر داستان، ویژگی های داستان، شعر و نثر داستانى در ادبیات عرب و ادبیات جهان و انواع آن در ادبیات عرب می پردازد. عرب های قدیم، داستان و قصّه را به عنوان نوع مستقلى از انواع ادبیات نمی دانستند و از آن به عنوان ابزارى براى انتقام خود بهره می بردند؛ به همین دلیل است که قصه در ادب قدیم عرب با تاریخ همراه است، همچنین با کتب سیره دینى و ادبى و کتب نوادر و شرح اَسْ مَار (داستان های شبانگاهى ) و حکایات خبرى و. . . . بعدها فنون داستان و قصه نویسی کم کم مستقل شد و آن را در انواع خاصى از تألیفات می توان یافت. در این پژوهش ضمن گذرى بر تاریخچه ادبیات داستانى در ادبیات عرب، به بررسى اشکال و انواع آن، شعر و نثر داستانى و قالب های آن با محتواى داستان و عناصر موجود در آن پرداخته شده است و این نتیجه حاصل شد که داستان نویسان عرب در آغاز، بیشتر داستان ها را ساده بیان می کردند و نوگرایى پس از حمله ناپلئون به مصر در سال 1798 م شروع شد.

کنایه یکی از زیباترین و دقیق ترین اسلوب های هنری گفتار و رساتر از حقیقت است، زیرا در کنایه ذهن انسان از ملزوم به لازم منتقل می شود وبا نوعی دلیل همرا ه می شود. کنایه یکی از مهم ترین شگردهای زیبا آفرینی در شعر واز طبیعی ترین راه های بیان است که در آیات قرآنی، اعتقادات پیشینیان آداب و رسوم اجتماعی، گفتار عامه مردم و. . . . . نمونه های بسیاری از کنایه را می توان یافت. کنایه مانند استعاره از حوزه حقیقت به مجاز راه می یابد با این تفاوت که معنی حقیقی خود را نیز حفظ می کند.

باتوجه به نقش چشمگیر خانواده در حوزه ی حقوق بشر موضوع حق ازدواج می تواند از جمله مسائل مهم برای داشتن جامعه ای با ثبات باشد. پژوهش حاضر که بر اساس روش توصیفی انجام شده است، به مطالعه تطبیقی حق برتشکیل خانواده از نظر حقوق بین الملل بشر و اسلام می پردازد. اولین تفاوت این دو نظام قید «بالغی» در ماده 16 اعلامیه جهانی حقوق بشر است و به معنای این است که تنها زنان و مردان بالغ در حق بر ازدواج آزادند که در سند اسلامی چنین قیدی نیست. مهمترین تمایز این دو، شناسایی نهاد خانواده در چارچوبی قدسی در اعلامیه حقوق بشر اسلامی است. قیود مذکور در سند اسلامی (نژاد، رنگ، قومیت) و قیود مذکور در اعلامیه جهانی حقوق بشر (نجات، ملیت، تابعیت) و هر قید دیگری به استثنای دین و مذهب با اصل آزادی از ازدواج مخالف نیستند. قید مذهب در اعلامیه جهانی حقوق بشر به کارگرفته شده، ولی در اعلامیه حقوق بشر اسلامی سخنی از دین و مذهب به میان نیامده که همین امر سبب ایجاد محدودیت هایی برای اصل آزادی ازدواج شده است.

به رغم ناسازگاریهایی که ظاهراً و در نگاهی کلی میان موضوع "حماسه" و "عرفان" به چشم می خورد، متون "حماسی" و "عرفانی" در زمینه های مختلف با هم سازگار و همسانند. نگارنده بر این باور است چون متون حماسی و عرفانی هر دو زاییده تخیل، قدرت هنری، خلاقیت و ذوق ادیبان هستند، پیش و بیش از آنکه مربوط به حوزه های اندیشه و تفکر گوناگون باشند، فن ادبی و زاییده ای زیبا از توان هنری خالقان ذوقمند به شمار می آیند. این همسانیها ـ لااقل در عرصه ادبیات فارسی ـ به ویژه در آبشخورهای اسطوره ای، نماد سازیها و تصویر آفرینی ها از آرمانهای بلند انسانی، پیامها و بن مایه های متنو ّع خود را نشان داده اند. افزون بر آن، در مسیر تحول تفکر فلسفی ایرانی، "حماسه عرفانی" یکی از پرمایه ترین شاخه های اندیشه در این سرزمین بوده است و آثار سهروردی مـَثـَل اعلی و نمونه کامل آن به شمار می آید. ورود بن مایه ها، حتی روایتها و تصویرها و اسطوره های متون حماسی در متون ادبی فارسی ـ از جمله منطق الطیر عطار ـ شواهد دیگری برای اثبات این مدعاست. در این مقاله این تلاقی ها و همسانی ها به اجمال بازشناسانده شده است.